Sineklerin duyguları var mıdır ?

Can

New member
SİNEKLERİN DUYGULARI VAR MIDIR? KÜÇÜK BİR SİNEĞİN BÜYÜK HİKÂYESİ

Geçen yaz, sıcak bir akşamüstü penceremin kenarında dolaşan küçük bir sineği izlerken aklıma tuhaf bir soru takıldı: Acaba bu küçücük canlının da duyguları olabilir miydi? Bir süre önce mutfakta peçeteyle kovalamaya çalıştığım sinek, bu kez açık pencerenin önünde duruyor, birkaç adım ilerleyip geri dönüyor, sonra yeniden havalanıyordu. Onu izlerken kendi kendime güldüm. İnsan, bazen en sıradan olayların ortasında bile hiç düşünmediği sorularla karşılaşabiliyordu.

Sinek neden kaçıyordu? Korktuğu için mi, yoksa yalnızca hareket eden büyük bir cismi tehlike olarak algıladığı için mi? Peki, bir sinek kendisini kurtaran bir insanı hatırlayabilir miydi? Ya da başka bir sineğin kaybından etkilenebilir miydi?

Bu soruların cevabını bulmak için küçük bir hikâye kuralım. Kahramanlarımızın biri sineklerin davranışlarını araştıran genç bir biyolog, diğeri yıllardır böceklerle ilgili mekanik düzenekler tasarlayan bir mühendis, bir başkası da canlıların davranışlarını insan ilişkileri üzerinden anlamaya çalışan bir öğretmen olsun. Hikâyenin merkezinde ise kimsenin pek önemsemediği küçücük bir sinek bulunsun.

Belki hikâyenin sonunda sineklere bakışımız tamamen değişmeyecek. Ama onları eskisi kadar düşünmeden öldürüp öldürmeyeceğimizi sorgulayabiliriz.

1. BÖLÜM: PENCERE KENARINDAKİ KÜÇÜK YOLCU

Eski bir mahallenin dar sokağında, sarmaşıklarla kaplı duvarları ve ahşap pencereleri olan küçük bir ev vardı. Bu evde yaşayan Elif, üniversitede biyoloji eğitimi almış, canlı davranışları üzerine çalışan meraklı bir araştırmacıydı. İnsanların çoğunun önemsemediği ayrıntılar onun dikkatini çekerdi. Bir karıncanın taşıdığı kırıntıyı nasıl seçtiğini, bir arının çiçekler arasında nasıl yön bulduğunu, bir sineğin aynı pencereye neden tekrar tekrar döndüğünü merak ederdi.

Bir sabah mutfağında kahvaltı hazırlarken camın önünde bir sinek gördü. Sineğin bir kanadı ışıkta hafifçe parlıyor, ince bacakları cam yüzeyinde dolaşıyordu.

Elif önce sineği dışarı çıkarmak istedi. Pencereyi açtı ama sinek açık bölüme yönelmek yerine kapalı camın üzerinde ilerlemeyi sürdürdü. Elif pencerenin diğer tarafına geçtiğinde sinek birden havalandı, mutfağın içinde kısa bir tur attı ve yeniden cama kondu.

Tam o sırada kapı çaldı. Gelen, komşusu Murat'tı. Murat bir mühendisti ve özellikle karmaşık sorunlara pratik çözümler üretmeyi severdi.

Elif gülümseyerek sineği gösterdi.

- Şuna bak. Önünde açık bir pencere var ama sürekli cama çarpıyor. Sence neden?

Murat bir süre sineği izledi.

- Muhtemelen ışığı takip ediyor. Camı göremiyor olabilir. Çözüm basit: Pencerenin açık bölümünü daha belirgin hâle getirelim, mutfaktaki ışığı azaltalım ve çıkış yolunu kapatan eşyaları kaldıralım.

Elif başını salladı.

- Mantıklı. Ama benim merak ettiğim başka bir şey. Bu sinek yalnızca uyaranlara tepki mi veriyor, yoksa yaşadığı deneyimlerden bir şey öğreniyor mu?

Murat gülümsedi.

- Önce onu dışarı çıkartalım, sonra zihnini tartışırız.

İşte hikâyemizin ilk ayrımı buydu. Murat sorunu tanımlayıp çözmek istiyordu. Elif ise çözümün yanında, davranışın ardında nasıl bir mekanizma bulunduğunu da anlamaya çalışıyordu.

Bunlardan biri diğerinden daha değerli değildi. Bir sorunu çözmek için stratejiye, onu doğru anlamak içinse dikkatli gözleme ihtiyaç vardı.

Elif pencerenin önüne küçük bir karton yerleştirdi ve sineğin açık alana yönelmesini kolaylaştırdı. Birkaç dakika sonra sinek dışarı çıktı.

Murat zafer kazanmış gibi güldü.

- Bak, sorun çözüldü.

Elif ise sineğin uzaklaşmasını izleyerek şöyle dedi:

- Evet. Ama duygularının olup olmadığını hâlâ bilmiyoruz.

Peki sizce bir canlıyı anlamak için davranışını gözlemlemek yeterli midir? Yoksa davranışın ardında ne yaşadığını da araştırmamız mı gerekir?

2. BÖLÜM: BİR SİNEĞİN KORKUSU VAR MI?

Elif'in sorusu birkaç gün boyunca aklından çıkmadı. Bunun üzerine üniversiteden arkadaşı Deniz'i aradı. Deniz, böceklerin öğrenme ve karar verme süreçleri üzerine çalışan bir araştırmacıydı.

Deniz, Elif'in evine geldiğinde yanında küçük bir gözlem kutusu, not defteri ve büyüteç getirmişti. İkisi, dışarıdan yakaladıkları bir meyve sineğini uygun bir gözlem ortamında incelemeye başladılar.

Elif, sineğin ani hareketler karşısında nasıl tepki verdiğini kaydediyordu. Deniz ise farklı uyaranlara verdiği tepkileri karşılaştırmak için bir deney planı hazırlamıştı.

- Bir canlının korktuğunu söylemek için neye ihtiyacımız var? diye sordu Elif.

Deniz kalemini masaya bıraktı.

- Öncelikle korkuyla ilişkilendirdiğimiz davranışları incelemeliyiz. Tehlikeden kaçmak, çevreyi daha dikkatli taramak, bir tehdit algısından sonra davranışını değiştirmek önemli ipuçları olabilir. Ama yalnızca kaçması, insanlardaki korkuyu yaşadığını kanıtlamaz.

Murat da konuşmaya katıldı.

- Yani bir makine sensöründen gelen sinyale göre geri çekilebilir. Bu, onun korktuğu anlamına gelmez.

Deniz başını salladı.

- Doğru. Ancak sineklerin sinir sistemleri, öğrenme süreçleri ve iç durumları hakkında bildiklerimiz, onları basit birer otomattan ibaret saymamamız gerektiğini gösteriyor. Burada asıl mesele, davranış ile öznel deneyimi birbirinden ayırmak.

Bu ayrım gerçekten önemliydi. Bir sineğin aniden elimize çarpıp uzaklaşması, tehlikeden kaçınma davranışıydı. Fakat bu davranışın insanın yaşadığı korkuyla aynı deneyime dayanıp dayanmadığını doğrudan bilemezdik.

Üstelik araştırmalar, meyve sineklerinin öğrenebildiğini, belirli kokularla deneyimleri arasında ilişki kurabildiğini ve önceki deneyimlerinin sonraki tercihlerini etkileyebildiğini ortaya koymuştu. Bu canlılar, çevrelerinden gelen bilgileri işleyebilen sinir sistemlerine sahipti.

Peki, öğrenme ve hafıza duyguların varlığı için yeterli miydi?

Hayır. Bir canlı öğrenebilir ama bu durum tek başına onun bilinçli bir duygu yaşadığını kanıtlamaz. Buna karşılık, küçük bir sinir sistemine sahip olması da duygusal deneyim ihtimalini baştan reddetmek için yeterli değildir.

Deniz'in sözleri Elif'i düşündürdü.

- Demek ki kesin konuşmak yerine kanıtların bize ne söylediğini anlamamız gerekiyor.

Murat da ekledi:

- Ve bir soruya henüz kesin cevap veremiyorsak, bu sorunun önemsiz olduğu anlamına gelmiyor.

O akşam üçü de aynı sonuca farklı yollardan ulaşmıştı: Bilimsel merak, yalnızca cevap bulmak değil, hangi cevabı hangi gerekçeyle verebileceğini bilmektir.

3. BÖLÜM: BİLİM TARİHİNDE KÜÇÜK CANLILARIN BÜYÜK YERİ

Ertesi gün Elif, araştırma notlarını düzenlerken geçmişte böceklerin nasıl değerlendirildiğini düşündü.

İnsanlık tarihi boyunca sinekler çoğunlukla rahatsızlık, pislik ve hastalıkla ilişkilendirilmişti. Bu yaklaşımın anlaşılır nedenleri vardı. Bazı sinek türleri hastalık etkenlerinin taşınmasına katkıda bulunabilir, yiyecekleri kirletebilir ve insan sağlığını tehdit edebilirdi. Özellikle kentlerin kalabalıklaştığı, temiz suya ve atık yönetimine erişimin yetersiz olduğu dönemlerde sinekler ciddi bir halk sağlığı sorunu oluşturuyordu.

Ancak bir canlının insanlara zarar verebilmesi, onun biyolojik açıdan basit olduğu anlamına gelmezdi.

On dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren meyve sinekleri, kalıtım ve gelişim araştırmalarında önemli bir model organizma hâline geldi. Thomas Hunt Morgan ve çalışma arkadaşlarının Drosophila melanogaster üzerinde yürüttüğü araştırmalar, genlerin kromozomlar üzerindeki konumlarının anlaşılmasına büyük katkı sağladı. Daha sonraki çalışmalar, bu küçük canlıların gelişim, sinir sistemi, öğrenme ve biyolojik ritimler gibi konularda da bilim insanlarına önemli bilgiler sunduğunu gösterdi.

Elif, Deniz'e şu soruyu sordu:

- Bir canlıyı yıllarca laboratuvarda araştırmak, onun duygularını anlamamızı kolaylaştırıyor mu?

Deniz cevap verdi:

- Bazen evet, ama her zaman değil. Bir canlının biyolojisini çok iyi bilmek, onun öznel deneyimini bütünüyle anladığımız anlamına gelmiyor. Ölçebildiğimiz şeylerle yalnızca varsayabildiğimiz şeyleri ayırmamız gerekiyor.

Bu noktada tarihsel bir çelişki ortaya çıkıyordu. İnsanlar bir yandan sinekleri rahatsız edici ve önemsiz görmüş, diğer yandan aynı canlıları kalıtımın ve sinir sisteminin sırlarını çözmek için kullanmışlardı.

Murat, masadaki araştırma notlarını incelerken şöyle dedi:

- Belki de bir canlıyı küçümsemekle ondan öğrenmek arasında düşündüğümüzden daha az mesafe var. Onu basit görürsek bazı özelliklerini gözden kaçırabiliriz.

Elif gülümsedi.

- Üstelik bir canlıdan bilimsel olarak yararlanmakla ona karşı sorumluluklarımızı düşünmek birbirine zıt olmak zorunda değil.

Tarih bize yalnızca bilimsel başarıları değil, araştırma yöntemlerimizin nasıl değiştiğini de anlatıyordu. Geçmişte hayvan davranışları çoğu zaman yalnızca gözlemlenebilir hareketlerle açıklanmaya çalışılmıştı. Günümüzdeyse sinirbilim, davranış bilimi ve hayvan refahı araştırmaları, canlıların çevresel koşullardan nasıl etkilendiğine ve olumsuz deneyimlerin davranışlarını nasıl değiştirebildiğine daha fazla dikkat ediyor.

Elbette bütün hayvan türleri için aynı sonuçlara ulaşmak mümkün değildi. Bir omurgalıda gözlenen belirli bir davranışın böceklerde aynı psikolojik anlama geldiği varsayılamazdı.

Ancak geçmişte sorulmamış soruları bugün sormak, bilimin ilerlemesinin önemli bir parçasıydı.

Sizce toplumun bir canlıya verdiği değer, o canlının gerçekte ne kadar karmaşık olduğunu anlamamızı etkiler mi?

4. BÖLÜM: AYNI SORUYA ÜÇ FARKLI YAKLAŞIM

Bir hafta sonra Elif, Murat ve Deniz, mahallede düzenlenen küçük bir bilim söyleşisine katıldılar. Etkinlikte, insanların hayvanlara karşı tutumları ve bilimsel araştırmaların günlük yaşamla ilişkisi konuşuluyordu.

Söyleşinin ardından üç arkadaş, bahçedeki ahşap masaya oturdu. Masanın üzerinde çay bardakları, birkaç araştırma makalesi ve Elif'in gözlem defteri vardı.

Murat bir kâğıda üç maddelik bir plan yazdı.
 
Üst