Sağ taraf hangi taraftadır ?

Can

New member
Sağ Taraf Hangi Taraftadır? Bir Yön Sorusu, Bir Hafıza Yolculuğu ve Hayatın İçinden Bir Hikâye

Bazen insanın hayatında öyle küçük bir soru çıkar ki karşısına, cevabını bildiğini sanırken kendini uzun bir düşünce yolculuğunun içinde bulur. Geçenlerde eski bir arkadaş grubunda sohbet ederken biri aniden, “Peki, sağ taraf hangi taraftadır?” diye sordu. İlk başta hepimiz güldük. Sonuçta sağımızı solumuzdan ayırt edemeyecek hâlde değildik. Fakat soruyu soran arkadaşımız, yüzündeki ciddi ifadeyle hepimizi susturdu.

“Ben yönümü biliyorum,” dedi. “Ama birine göre sağ olan taraf, başka birine göre neden sol oluyor? Bir de sağ ve sol dediğimiz şeyin tarih boyunca, toplumlarda ve insanların düşünce biçimlerinde ne anlama geldiğini hiç düşündünüz mü?”

İşte o akşam, basit bir yön sorusu üzerinden başlayan sohbet, beni yıllar önce yaşanmış bir olayı yeniden düşünmeye yöneltti. Bugün burada anlatacağım hikâye, sağın ve solun yalnızca birer yön olmadığını; bazen bir insanın hafızasını, bazen bir toplumun geçmişini, bazen de birbirimizi anlama biçimimizi nasıl etkilediğini anlatıyor.

Üstelik hikâyenin sonunda kendinize şu soruyu sormanızı istiyorum: Birinin sağını doğru göstermek için önce onun nerede durduğunu bilmek gerekmez mi?

1. Bölüm: Eski Saat Kulesinin Önündeki Tartışma

Hikâyemizin geçtiği yer, denize yakın, dar sokakları ve taş evleriyle tanınan eski bir Anadolu kasabasıydı. Kasabanın merkezinde, yüz yılı aşkın süredir ayakta duran bir saat kulesi vardı. Kule, yalnızca saati göstermekle kalmazdı; insanların buluştuğu, tartıştığı, vedalaştığı ve yeniden bir araya geldiği bir yerdi.

Kasabanın gençlerinden Murat, mühendislik eğitimi almış, pratik zekâsıyla tanınan biriydi. Bir sorun ortaya çıktığında uzun uzun konuşmak yerine önce çözüm yollarını sıralardı. Kırılan bir kapıyı nasıl onaracağını, bozulan bir makineyi nasıl çalıştıracağını veya kaybolan bir yolu nasıl bulacağını düşünürdü.

Elif ise kasabanın kütüphanesinde çalışan, insan hikâyelerine meraklı bir tarih araştırmacısıydı. Eski belgeleri inceler, yaşlılarla sohbet eder, unutulmaya yüz tutmuş hatıraları kaydederdi. Ona göre bir sorunun çözümü, yalnızca görünen kısmını düzeltmekten ibaret değildi. İnsanların neden o sorunla karşılaştığını ve yaşananların kimleri etkilediğini anlamak da gerekiyordu.

Bir sonbahar sabahı, kasabanın belediyesi saat kulesinin çevresini yenilemeye karar verdi. Meydana yeni bir yürüyüş yolu yapılacak, eski çeşme onarılacak ve ziyaretçilerin yönlerini kolayca bulabilmesi için tabelalar yerleştirilecekti.

Belediye görevlisi, meydanın girişine bir yön tabelası koydu. Tabelada kütüphaneye gitmek isteyenlerin sağa dönmesi gerektiği yazıyordu.

Ancak ertesi gün, kütüphaneye ulaşmaya çalışan yaşlı bir turist yanlış sokağa girdi. Ardından aynı karışıklığı yaşayan başka insanlar da oldu.

Murat tabelayı inceledi ve hemen konuştu:

“Bu işin çözümü basit. Tabelanın açısını değiştirelim, okları belirginleştirelim ve yolun başına ikinci bir işaret koyalım.”

Elif ise tabelaya değil, turistlerin yürüdüğü yöne baktı.

“Bir dakika,” dedi. “Tabelayı buradan okuyan birine göre sağ neresi? Peki, karşı taraftan gelen biri aynı tabelayı gördüğünde ne anlayacak?”

Murat önce cevap vermek üzere ağzını açtı, sonra durdu.

Çünkü Elif'in sorduğu soru, yalnızca bir tabelanın nasıl yerleştirileceğiyle ilgili değildi.

2. Bölüm: Sağ Dediğimiz Şey Kime Göre Sağ?

Ertesi sabah Murat ve Elif, meydanda küçük bir deney yapmaya karar verdiler. Ellerinde bir kâğıt, kalem ve eski bir kasaba haritası vardı.

Murat haritayı açtı.

“Burada kuzey yukarıda,” dedi. “Haritaya göre kütüphane doğuda kalıyor. İnsanlar meydana bu sokaktan girerse sağa dönmeleri gerekiyor.”

Elif gülümsedi.

“Haritayı çevirelim.”

Murat haritayı doksan derece döndürdü. Bu kez kütüphane yukarıda görünüyordu.

“Peki şimdi?” diye sordu Elif.

Murat omuz silkti.

“Kütüphane aynı yerde. Sadece haritanın yönü değişti.”

“İşte mesele bu,” dedi Elif. “Bir şeyin bulunduğu yer ile bizim onu nasıl gördüğümüz aynı şey değil.”

Gerçekten de sağ ve sol, insanın kendi bedenine göre belirlenen yönlerdir. Bir kişi karşıya bakarken sağ eli hangi taraftaysa onun sağı orasıdır. Fakat karşımızda bize dönük duran birinin sağı, bizim bakış açımızdan sol tarafta kalır.

Bunu anlamanın en kolay yolu, karşınızda duran bir arkadaşınızı düşünmektir. İkiniz de sağ elinizi kaldırın. Siz kendi sağ elinizi kaldırdığınızda arkadaşınızın kaldırdığı el, sizin görüş alanınızda diğer tarafta olacaktır.

İkiniz de yanlış yapmıyorsunuzdur. Yalnızca farklı yönlere dönük duruyorsunuzdur.

Murat, meydanın ortasında durup kollarını iki yana açtı.

“Demek ki tabelayı yalnızca bizim baktığımız noktaya göre hazırlamak yeterli değil. İnsanların hangi yönden geldiğini de hesaba katmamız gerekiyor.”

Elif başını salladı.

“Evet. Ama bir de tabelayı ilk kez gören birinin ne bildiğini düşünmeliyiz. Kasabayı tanımayan biri, kütüphanenin nerede olduğunu bilmiyor. Ona yalnızca ‘sağa dön’ demek, her zaman yeterli olmayabilir.”

Murat bu kez haritaya yeniden baktı. Kütüphanenin adını, çeşmenin yerini ve saat kulesinin konumunu işaretledi.

“Öyleyse hem yön hem de hedef belirtelim. ‘Saat kulesinden sonra, kütüphaneye giden sağdaki taş sokak’ diyebiliriz.”

Elif'in yüzünde memnun bir ifade belirdi.

İkisinin yaklaşımı birbirine zıt değildi. Murat, sorunun işleyen bir çözüme kavuşmasını istiyordu. Elif ise çözümün farklı insanların ihtiyaçlarını karşılamasını önemsiyordu. Biri uygulanabilir bir plan geliştirirken diğeri o planın insanlarla nasıl buluşacağını düşünüyordu.

O sabah meydana konan ilk yeni tabela, bu iki bakış açısının birleşiminden doğdu.

Peki, sizce günlük hayatta da böyle değil mi? Bir sorunu çözmek için hemen harekete mi geçersiniz, yoksa önce olayın içinde bulunan insanların ne yaşadığını mı anlamaya çalışırsınız?

Belki de asıl mesele, bunlardan yalnızca birini seçmek değildir.

3. Bölüm: Büyükannenin Sandığından Çıkan Eski Harita

Tabelalar yenilenmişti ama Elif'in aklına takılan bir şey vardı. Kasabanın eski haritalarında meydanın çevresindeki yollar farklı isimlerle gösteriliyordu. Bugünkü sokaklardan bazıları, geçmişte başka yönlere bağlanıyordu.

Bu merakla büyükannesinin evine gitti.

Büyükannesi Zeynep Hanım, yıllardır kullanılmayan eşyalarını ahşap bir sandıkta saklardı. Sandığın içinde mektuplar, siyah beyaz fotoğraflar, sararmış defterler ve kenarları yıpranmış bir harita bulunuyordu.

Elif haritayı masaya yaydı.

Haritanın üzerinde eski çeşme, saat kulesi ve bugün artık bulunmayan bir han işaretlenmişti. Fakat haritanın kuzey oku, günümüzde kullanılan çizimlerden farklı bir yerdeydi. Üstelik bazı sokak adları, kasabanın yaşlılarının anlattığı isimlerle uyuşuyordu.

“Büyükanne, insanlar eskiden yolları nasıl tarif ederdi?” diye sordu Elif.

Zeynep Hanım gözlüğünü düzeltti.

“Her zaman sağ ve sol diyerek anlatmazlardı. Bazen camiyi geç derlerdi, bazen çeşmenin yanından dön derlerdi. Denize doğru gitmek, yokuşu çıkmak, güneşin battığı tarafa yürümek gibi tarifler kullanırlardı. Herkes aynı yerleri bildiği için bunlar yeterli olurdu.”

Elif not defterini açtı.

“Peki, kasabayı bilmeyen biri geldiğinde?”

“İşte o zaman işler karışırdı. Birinin tarif ettiği yol, başka birine hiçbir şey ifade etmeyebilirdi.”

Zeynep Hanım, haritanın köşesindeki küçük işareti gösterdi. Bu işaret, eskiden meydanda bulunan bir yol ayrımını temsil ediyordu.

“Burada bir zamanlar büyük bir dut ağacı vardı. Yaşlılar, o ağacın sağından dön derdi. Ağaç kesilince tarif de anlamsızlaştı.”

Elif bir süre sustu.

Çünkü o ana kadar yön tariflerini yalnızca mekânla ilgili bilgiler olarak düşünmüştü. Oysa insanlar yönlerini tarif ederken ortak hafızalarına, bildikleri yapılara, alışkanlıklara ve geçmişten devraldıkları işaretlere de dayanıyordu.

Bir ağacın kesilmesi, bir çeşmenin taşınması veya bir sokağın adının değiştirilmesi, yalnızca fiziksel çevreyi değiştirmiyordu. İnsanların dünyayı anlatma biçimini de etkiliyordu.

Elif, haritayı dikkatlice rulo yaptı.

Bu kez amacı yalnızca eski yolları belgelemek değildi. Kasabanın geçmişteki yön tariflerini bugünkü insanlara anlatan bir çalışma hazırlamak istiyordu.

Murat'a telefon etti.

“Sanırım tabelalarla ilgili sorunun bir de tarih tarafı var,” dedi. “Bir yerin yönünü anlamak, bazen oranın geçmişini bilmeyi de gerektiriyor.”

Murat gülerek cevap verdi:

“Güzel. Sen geçmişini araştır, ben de bu bilgileri insanların kolayca kullanabileceği bir sisteme dönüştüreyim.”

Böylece küçük bir yön sorusu, iki gencin ortak araştırmasına dönüştü.

4. Bölüm: Sağ ve Solun Tarih İçindeki Yolculuğu

Elif'in araştırması ilerledikçe, sağ ve sol kavramlarının yalnızca günlük yön tariflerinde kullanılmadığını fark etti.

İnsanlar tarih boyunca mekânı anlamlandırmak için farklı işaretlerden yararlanmıştı. Bazı toplumlarda güneşin doğduğu ve battığı yönler önemliydi. Denizciler kıyıları, yıldızları ve pusulaları kullanıyordu. Gezginler dağları, nehirleri, tapınakları veya şehir kapılarını referans alıyordu.

Haritaların yaygınlaşmasıyla birlikte kuzey, güney, doğu ve batı gibi yönler daha standart bir biçimde gösterilmeye başladı. Ancak bir haritada sağda görünen yer, kişinin bulunduğu noktaya göre mutlaka sağında bulunmuyordu. Haritanın yönü, kişinin bakış açısı ve hareket ettiği doğrultu birbirinden farklı şeylerdi.

Bu ayrım, özellikle denizcilik, askerî planlama, mimarlık ve ulaşım gibi alanlarda büyük önem taşıyordu.

Elif, kütüphanedeki araştırmalarında sağ ve solun sembolik anlamlarına da rastladı.
 
Üst