Can
New member
Rize’de Kelebeğe Ne Denir? Karadeniz’in Yağmurlu Bir Gününde Başlayan İlginç Bir Hikâye
Arkadaşlar, geçenlerde memlekette geçen eski bir sohbet aklıma geldi. Hani bazen küçücük bir kelime duyarsınız da sizi çocukluğunuza, dedenizin anlattığı hikâyelere, anneannenizin mutfakta söylediği sözlere kadar götürür ya… İşte benim anlatacağım hikâye de böyle bir kelimenin peşine düşmekle başladı.
Karadeniz’in yemyeşil tepelerini, sislerin arasından görünen ahşap evlerini ve neredeyse insanın yüzünü okşayarak yağan yağmurunu gözünüzün önüne getirin. Rize’de bir köyde olduğunuzu düşünün. Çay bahçelerinin arasından dar bir patika uzanıyor, dere aşağıda şırıl şırıl akıyor ve yaşlı bir kadın, bahçesindeki çiçeklerin üzerinde uçuşan bir kelebeği göstererek torununa yöresel bir kelime söylüyor.
Torunu şaşırıyor:
“Babaanne, sen kelebeğe neden öyle diyorsun? Biz okulda ona kelebek diyoruz!”
İşte bütün mesele burada başlıyor. Çünkü bir kelimenin hikâyesini öğrenmek, bazen bir bölgenin geçmişine açılan kapıyı aralamak demektir.
1. Rize’de Kelebeğe Ne Denir? Bir Kelimenin Peşinde
Hikâyemizin kahramanı Murat, üniversitede okuyan, memleketinin kültürüne meraklı genç bir adamdı. Yaz tatilinde İstanbul’dan Rize’ye, ailesinin yaşadığı köye gelmişti. Yanında dizüstü bilgisayarı, fotoğraf makinesi ve bitmek bilmeyen soruları vardı.
Murat, çocukken köyde duyduğu kelimelerin çoğunu unutmuştu. Şehirde büyüdükçe herkesin aynı kelimeleri kullandığını sanmaya başlamıştı. Oysa köydeki ilk sabahında bile bunun doğru olmadığını fark etti.
Kahvaltıdan sonra bahçeye çıkan babaannesi Emine Hanım, çiçeklerin üzerinde uçuşan sarı bir kelebeği görünce gülümsedi.
“Bak hele, ne güzel uçuyor!” dedi ve ardından kelebeği yörede duyduğu farklı bir adla andı.
Murat hemen telefonuna sarıldı.
“Babaanne, bir daha söyler misin? Ben bunu araştıracağım.”
Emine Hanım güldü.
“Evladım, sen her şeyi telefondan mı öğreneceksin? Biraz da insanlara sor.”
Murat'ın aklına bir fikir geldi. Köydeki yaşlılarla konuşacak, eski kelimeleri toplayacak ve bunların nasıl ortaya çıktığını araştıracaktı.
Ancak araştırmasının ilk gününde önemli bir ayrıntıyla karşılaştı: Rize’de kelebeğe verilen adın her yerde aynı olduğunu söylemek kolay değildi. Karadeniz’in yerel ağızları, Türkçenin yanı sıra tarih boyunca bölgede konuşulmuş dillerin etkisiyle de şekillenmişti. Köyden köye, aileden aileye değişen söyleyişler bulunabiliyordu.
Bu nedenle Murat, duyduğu her sözü doğrudan bütün Rize’ye mal etmemeye karar verdi.
Peki siz hiç büyüklerinizden duyduğunuz, ancak bugün pek kullanılmayan bir kelimenin anlamını merak ettiniz mi? Belki de evinizde hâlâ yaşayan küçük bir dil hazinesi vardır.
2. Kahvenin Başında Başlayan Tartışma
Ertesi gün Murat, köy kahvesine gitti. Kahvenin penceresinden çay bahçeleri görünüyordu. Dışarıda ince bir yağmur vardı. Masalarda oturan birkaç kişi, çaylarını yudumlarken memleket meselelerini konuşuyordu.
Murat, köyün eski sakinlerinden Hasan Amca'nın yanına oturdu.
“Hasan Amca, size bir şey soracağım. Rize’de kelebeğe ne denir?”
Hasan Amca kaşlarını kaldırdı.
“Bizim buralarda herkesin söylediği aynı değil ki! Ben çocukken büyüklerimden başka türlü duyardım. Şimdi gençler televizyonda, internette ne duyarsa onu söylüyor.”
Masadaki başka bir adam söze karıştı:
“Bence bunun için köy köy dolaşmaya gerek yok. İnternetten araştırırsın, sözlükleri karşılaştırırsın, en çok kullanılan kelimeyi bulursun. İş biter.”
Bu adam, Murat'ın babasının çocukluk arkadaşı Cemal'di. Yıllarca teknik işlerde çalışmış, sorunları küçük parçalara ayırıp çözmeyi seven biriydi.
Cemal'in yaklaşımında önemli bir doğruluk vardı. Bir kelimenin yaygınlığını araştırmak için sözlükleri, ağız araştırmalarını ve yazılı kaynakları karşılaştırmak gerekiyordu. Ancak Hasan Amca'nın itirazı da yerindeydi: Bir kelimenin sözlükte bulunması, onun her köyde aynı biçimde kullanıldığı anlamına gelmezdi.
Murat ikisini dinlerken araştırmanın yalnızca doğru cevabı bulmaktan ibaret olmadığını anladı. Bir yanda sistemli çalışma, diğer yanda yaşayan insanların hafızası vardı.
Cemal, çayından bir yudum aldı.
“Önce soruyu doğru soracağız. Hangi ilçede, hangi köyde, hangi yaş grubunun kullandığı kelimeyi arıyoruz? Sonra duyduklarımızı karşılaştıracağız.”
Hasan Amca başını salladı.
“Güzel de oğlum, sadece kelimeyi yazarsan insanın anlattığı hatırayı kaybedersin.”
İkisi de haklıydı. Biri araştırmanın yolunu çiziyor, diğeri o yolun üzerinde karşılaşılacak insanları hatırlatıyordu.
Murat o gün defterine şunu yazdı: Bir yöresel kelimeyi anlamak için hem kanıta hem de o kelimeyi yaşatan insanlara ihtiyaç vardır.
3. Zeynep’in Defteri ve Unutulmaya Yüz Tutan Sözler
Murat'ın köydeki arkadaşı Zeynep de araştırmaya katıldı. Zeynep, köy okulunda öğretmenlik yapıyordu. Çocuklarla çalışırken onların ailelerinden duydukları kelimeleri, ninnileri ve atasözlerini topluyordu.
Murat ona kahvede yaşananları anlattığında Zeynep gülümsedi.
“Sen kelimenin peşindesin, ben de kelimenin insanda bıraktığı izin peşindeyim. İkisini birleştirsek daha güzel olmaz mı?”
Zeynep'in yaklaşımı yalnızca insanları dinlemekten ibaret değildi. O, hangi soruların insanları rahatlattığını, hangilerinin onları susturduğunu da biliyordu.
Örneğin yaşlı birine doğrudan “Kelebeğe ne denir?” diye sormak yerine, çocukluğunda bahçede gördüğü canlıları nasıl adlandırdığını anlatmasını istiyordu. Böylece insanlar sınava giriyormuş gibi hissetmiyor, kendi hatıralarından söz etmeye başlıyordu.
Bir gün Emine Hanım'ın evinde küçük bir toplantı düzenlediler. Köyden dört yaşlı kadın, iki erkek ve birkaç genç katıldı. Masaya çay, mısır ekmeği ve ev yapımı yiyecekler kondu.
Sohbet ilerledikçe konu kelebekten çıktı; çocukluk oyunlarına, eski düğünlere, yayla yolculuklarına ve mevsimlerin değişimine uzandı.
Kadınlardan biri, annesinin çiçeklerin üzerine konan kelebekleri göstererek çocuklara doğaya zarar vermemelerini öğütlediğini anlattı. Bir diğeri, eskiden bahçelerdeki böceklerin mevsimlerin gelişini anlamak için dikkatle gözlemlendiğini söyledi.
Zeynep, anlatılanları not ederken kimsenin sözünü kesmemeye özen gösteriyordu. Bir kelimeyi yanlış hatırlayan birini hemen düzeltmek yerine, başka bir katılımcının da aynı kelimeyi kullanıp kullanmadığını soruyordu.
Murat ise duyduğu her söyleyişi ayrı ayrı kaydediyordu. Kelimenin yanında hangi ilçede duyulduğunu, anlatıcının yaşını ve kullanım bağlamını da not alıyordu.
İşte burada iki farklı yaklaşım birleşti. Murat verileri düzenliyor, Zeynep ise insanların kendilerini rahatça ifade edebileceği bir ortam oluşturuyordu.
Bu hikâyede kadınların empatik yaklaşımı, erkeklerin çözüm odaklı tavrından üstün değildi; aynı şekilde plan yapmak da insanları dinlemekten daha değerli değildi. Her iki yaklaşım da kişilerin karakterlerine ve deneyimlerine göre şekilleniyordu.
Sizce bir kültürü korumak için önce kelimeleri kaydetmek mi gerekir, yoksa o kelimelerin hangi duygularla kullanıldığını anlamak mı?
4. Bir Kelebeğin Kanadında Saklı Tarih
Araştırmanın üçüncü gününde Murat, ilçedeki eski bir kütüphaneye gitti. Amacı, köyde duyduğu söyleyişlerin yazılı kaynaklarda karşılığı olup olmadığını bulmaktı.
Rize'nin kültürel geçmişi, yalnızca günümüzde konuşulan Türkçeden ibaret değildi. Bölgenin tarih boyunca farklı topluluklarla kurduğu ilişkiler, yerel ağızların ve kelime hazinesinin oluşumunda etkili olmuştu. Türkçe, Hemşince ve tarihsel olarak bölgede konuşulmuş Doğu Karadeniz Rumcası gibi dil ve ağızların varlığı, yerel adlandırmaların araştırılmasını önemli kılıyordu. Ancak bu dillerin her birinin etkisini tek bir kelimeye bağlamak, güvenilir kanıt olmadan doğru olmazdı.
Murat, sözlükleri ve dil araştırmalarını incelerken bir başka gerçeği de fark etti: Günlük hayatta kullanılan kelimeler zamanla değişebiliyordu.
Eskiden köyde yaşayan bir çocuk, çevresindeki canlıları çoğunlukla ailesinden ve komşularından öğrenirdi. Bugün ise çocuklar aynı canlıları okul kitaplarında, çizgi filmlerde ve dijital içeriklerde görüyor. Standart Türkçenin yaygınlaşması, bazı yerel söyleyişlerin daha az kullanılmasına neden olabiliyor.
Bu değişim mutlaka kötü bir şey miydi?
Murat bu soruyu Cemal'e sorduğunda beklemediği bir cevap aldı.
“Dil değişir oğlum. Değişmesin diye insanlara baskı yapamazsın. Ama eski kelimeleri kaydetmezsen bir gün onları araştırmak isteyen biri hiçbir şey bulamayabilir.”
Cemal, bunun üzerine küçük bir kayıt sistemi hazırlamayı önerdi. Kelime, anlam, ilçe, kaynak kişi ve kullanım örneği için ayrı alanlar oluşturacaktı. Kayıtların hangi tarihte alındığı da yazılacaktı.
Arkadaşlar, geçenlerde memlekette geçen eski bir sohbet aklıma geldi. Hani bazen küçücük bir kelime duyarsınız da sizi çocukluğunuza, dedenizin anlattığı hikâyelere, anneannenizin mutfakta söylediği sözlere kadar götürür ya… İşte benim anlatacağım hikâye de böyle bir kelimenin peşine düşmekle başladı.
Karadeniz’in yemyeşil tepelerini, sislerin arasından görünen ahşap evlerini ve neredeyse insanın yüzünü okşayarak yağan yağmurunu gözünüzün önüne getirin. Rize’de bir köyde olduğunuzu düşünün. Çay bahçelerinin arasından dar bir patika uzanıyor, dere aşağıda şırıl şırıl akıyor ve yaşlı bir kadın, bahçesindeki çiçeklerin üzerinde uçuşan bir kelebeği göstererek torununa yöresel bir kelime söylüyor.
Torunu şaşırıyor:
“Babaanne, sen kelebeğe neden öyle diyorsun? Biz okulda ona kelebek diyoruz!”
İşte bütün mesele burada başlıyor. Çünkü bir kelimenin hikâyesini öğrenmek, bazen bir bölgenin geçmişine açılan kapıyı aralamak demektir.
1. Rize’de Kelebeğe Ne Denir? Bir Kelimenin Peşinde
Hikâyemizin kahramanı Murat, üniversitede okuyan, memleketinin kültürüne meraklı genç bir adamdı. Yaz tatilinde İstanbul’dan Rize’ye, ailesinin yaşadığı köye gelmişti. Yanında dizüstü bilgisayarı, fotoğraf makinesi ve bitmek bilmeyen soruları vardı.
Murat, çocukken köyde duyduğu kelimelerin çoğunu unutmuştu. Şehirde büyüdükçe herkesin aynı kelimeleri kullandığını sanmaya başlamıştı. Oysa köydeki ilk sabahında bile bunun doğru olmadığını fark etti.
Kahvaltıdan sonra bahçeye çıkan babaannesi Emine Hanım, çiçeklerin üzerinde uçuşan sarı bir kelebeği görünce gülümsedi.
“Bak hele, ne güzel uçuyor!” dedi ve ardından kelebeği yörede duyduğu farklı bir adla andı.
Murat hemen telefonuna sarıldı.
“Babaanne, bir daha söyler misin? Ben bunu araştıracağım.”
Emine Hanım güldü.
“Evladım, sen her şeyi telefondan mı öğreneceksin? Biraz da insanlara sor.”
Murat'ın aklına bir fikir geldi. Köydeki yaşlılarla konuşacak, eski kelimeleri toplayacak ve bunların nasıl ortaya çıktığını araştıracaktı.
Ancak araştırmasının ilk gününde önemli bir ayrıntıyla karşılaştı: Rize’de kelebeğe verilen adın her yerde aynı olduğunu söylemek kolay değildi. Karadeniz’in yerel ağızları, Türkçenin yanı sıra tarih boyunca bölgede konuşulmuş dillerin etkisiyle de şekillenmişti. Köyden köye, aileden aileye değişen söyleyişler bulunabiliyordu.
Bu nedenle Murat, duyduğu her sözü doğrudan bütün Rize’ye mal etmemeye karar verdi.
Peki siz hiç büyüklerinizden duyduğunuz, ancak bugün pek kullanılmayan bir kelimenin anlamını merak ettiniz mi? Belki de evinizde hâlâ yaşayan küçük bir dil hazinesi vardır.
2. Kahvenin Başında Başlayan Tartışma
Ertesi gün Murat, köy kahvesine gitti. Kahvenin penceresinden çay bahçeleri görünüyordu. Dışarıda ince bir yağmur vardı. Masalarda oturan birkaç kişi, çaylarını yudumlarken memleket meselelerini konuşuyordu.
Murat, köyün eski sakinlerinden Hasan Amca'nın yanına oturdu.
“Hasan Amca, size bir şey soracağım. Rize’de kelebeğe ne denir?”
Hasan Amca kaşlarını kaldırdı.
“Bizim buralarda herkesin söylediği aynı değil ki! Ben çocukken büyüklerimden başka türlü duyardım. Şimdi gençler televizyonda, internette ne duyarsa onu söylüyor.”
Masadaki başka bir adam söze karıştı:
“Bence bunun için köy köy dolaşmaya gerek yok. İnternetten araştırırsın, sözlükleri karşılaştırırsın, en çok kullanılan kelimeyi bulursun. İş biter.”
Bu adam, Murat'ın babasının çocukluk arkadaşı Cemal'di. Yıllarca teknik işlerde çalışmış, sorunları küçük parçalara ayırıp çözmeyi seven biriydi.
Cemal'in yaklaşımında önemli bir doğruluk vardı. Bir kelimenin yaygınlığını araştırmak için sözlükleri, ağız araştırmalarını ve yazılı kaynakları karşılaştırmak gerekiyordu. Ancak Hasan Amca'nın itirazı da yerindeydi: Bir kelimenin sözlükte bulunması, onun her köyde aynı biçimde kullanıldığı anlamına gelmezdi.
Murat ikisini dinlerken araştırmanın yalnızca doğru cevabı bulmaktan ibaret olmadığını anladı. Bir yanda sistemli çalışma, diğer yanda yaşayan insanların hafızası vardı.
Cemal, çayından bir yudum aldı.
“Önce soruyu doğru soracağız. Hangi ilçede, hangi köyde, hangi yaş grubunun kullandığı kelimeyi arıyoruz? Sonra duyduklarımızı karşılaştıracağız.”
Hasan Amca başını salladı.
“Güzel de oğlum, sadece kelimeyi yazarsan insanın anlattığı hatırayı kaybedersin.”
İkisi de haklıydı. Biri araştırmanın yolunu çiziyor, diğeri o yolun üzerinde karşılaşılacak insanları hatırlatıyordu.
Murat o gün defterine şunu yazdı: Bir yöresel kelimeyi anlamak için hem kanıta hem de o kelimeyi yaşatan insanlara ihtiyaç vardır.
3. Zeynep’in Defteri ve Unutulmaya Yüz Tutan Sözler
Murat'ın köydeki arkadaşı Zeynep de araştırmaya katıldı. Zeynep, köy okulunda öğretmenlik yapıyordu. Çocuklarla çalışırken onların ailelerinden duydukları kelimeleri, ninnileri ve atasözlerini topluyordu.
Murat ona kahvede yaşananları anlattığında Zeynep gülümsedi.
“Sen kelimenin peşindesin, ben de kelimenin insanda bıraktığı izin peşindeyim. İkisini birleştirsek daha güzel olmaz mı?”
Zeynep'in yaklaşımı yalnızca insanları dinlemekten ibaret değildi. O, hangi soruların insanları rahatlattığını, hangilerinin onları susturduğunu da biliyordu.
Örneğin yaşlı birine doğrudan “Kelebeğe ne denir?” diye sormak yerine, çocukluğunda bahçede gördüğü canlıları nasıl adlandırdığını anlatmasını istiyordu. Böylece insanlar sınava giriyormuş gibi hissetmiyor, kendi hatıralarından söz etmeye başlıyordu.
Bir gün Emine Hanım'ın evinde küçük bir toplantı düzenlediler. Köyden dört yaşlı kadın, iki erkek ve birkaç genç katıldı. Masaya çay, mısır ekmeği ve ev yapımı yiyecekler kondu.
Sohbet ilerledikçe konu kelebekten çıktı; çocukluk oyunlarına, eski düğünlere, yayla yolculuklarına ve mevsimlerin değişimine uzandı.
Kadınlardan biri, annesinin çiçeklerin üzerine konan kelebekleri göstererek çocuklara doğaya zarar vermemelerini öğütlediğini anlattı. Bir diğeri, eskiden bahçelerdeki böceklerin mevsimlerin gelişini anlamak için dikkatle gözlemlendiğini söyledi.
Zeynep, anlatılanları not ederken kimsenin sözünü kesmemeye özen gösteriyordu. Bir kelimeyi yanlış hatırlayan birini hemen düzeltmek yerine, başka bir katılımcının da aynı kelimeyi kullanıp kullanmadığını soruyordu.
Murat ise duyduğu her söyleyişi ayrı ayrı kaydediyordu. Kelimenin yanında hangi ilçede duyulduğunu, anlatıcının yaşını ve kullanım bağlamını da not alıyordu.
İşte burada iki farklı yaklaşım birleşti. Murat verileri düzenliyor, Zeynep ise insanların kendilerini rahatça ifade edebileceği bir ortam oluşturuyordu.
Bu hikâyede kadınların empatik yaklaşımı, erkeklerin çözüm odaklı tavrından üstün değildi; aynı şekilde plan yapmak da insanları dinlemekten daha değerli değildi. Her iki yaklaşım da kişilerin karakterlerine ve deneyimlerine göre şekilleniyordu.
Sizce bir kültürü korumak için önce kelimeleri kaydetmek mi gerekir, yoksa o kelimelerin hangi duygularla kullanıldığını anlamak mı?
4. Bir Kelebeğin Kanadında Saklı Tarih
Araştırmanın üçüncü gününde Murat, ilçedeki eski bir kütüphaneye gitti. Amacı, köyde duyduğu söyleyişlerin yazılı kaynaklarda karşılığı olup olmadığını bulmaktı.
Rize'nin kültürel geçmişi, yalnızca günümüzde konuşulan Türkçeden ibaret değildi. Bölgenin tarih boyunca farklı topluluklarla kurduğu ilişkiler, yerel ağızların ve kelime hazinesinin oluşumunda etkili olmuştu. Türkçe, Hemşince ve tarihsel olarak bölgede konuşulmuş Doğu Karadeniz Rumcası gibi dil ve ağızların varlığı, yerel adlandırmaların araştırılmasını önemli kılıyordu. Ancak bu dillerin her birinin etkisini tek bir kelimeye bağlamak, güvenilir kanıt olmadan doğru olmazdı.
Murat, sözlükleri ve dil araştırmalarını incelerken bir başka gerçeği de fark etti: Günlük hayatta kullanılan kelimeler zamanla değişebiliyordu.
Eskiden köyde yaşayan bir çocuk, çevresindeki canlıları çoğunlukla ailesinden ve komşularından öğrenirdi. Bugün ise çocuklar aynı canlıları okul kitaplarında, çizgi filmlerde ve dijital içeriklerde görüyor. Standart Türkçenin yaygınlaşması, bazı yerel söyleyişlerin daha az kullanılmasına neden olabiliyor.
Bu değişim mutlaka kötü bir şey miydi?
Murat bu soruyu Cemal'e sorduğunda beklemediği bir cevap aldı.
“Dil değişir oğlum. Değişmesin diye insanlara baskı yapamazsın. Ama eski kelimeleri kaydetmezsen bir gün onları araştırmak isteyen biri hiçbir şey bulamayabilir.”
Cemal, bunun üzerine küçük bir kayıt sistemi hazırlamayı önerdi. Kelime, anlam, ilçe, kaynak kişi ve kullanım örneği için ayrı alanlar oluşturacaktı. Kayıtların hangi tarihte alındığı da yazılacaktı.